شرحي در احوال شيخ محمود شبستري

(( به نام خدا ))

اگر دين را انساني فرض كنيم عرفان دل آن انسان است و اگر علم را درختي بدانيم عرفان ميوه آن است . عرفان كعبه مقصودي است كه رهروان راه دين و علم هر دو به آنجا مي رسند و اگر كسي از رهروان اين دو راه به آن مقصود عالي نرسد ؛ يا هنوز منازل اين راه را طي نكرده يا از راه منحرف گرديده و روي به تركستان مي رود .

و اكنون از ميان سالكين راه حقيقيت ؛ چند برگي را به ياد شيخ محمود شبستري واژه نگار كرديم .

 

ورود شيخ محمود به عالم خاكي

شيخ سعد الدين محمود بن امين الدين عبد الكريم بن يحيي شبستري از عرفا و شاعران نامي ايران زمين در حواشي قرون هفتم و هشتم هجري و در دوران سلطنت كيخاتون خان ديده بر دنيا گشود . در زمان تولد او سلطان محمد خدابنده و ابوسعيد بهادر خان در شهر تبريز از مراجع علما بودند . او در شبستر واقع در اطراف تبريز متولد شد و تحصيلاتش را در تبريز به پايان رسانيد . مطالب در مورد نحوه زندگي شيخ محمود بسيار اندك است . امّا در بيشتر كتب و تاريخچه ها قيد شده است كه اوبسيار سفركرده است . مصر و شام و حجاز از جمله بلادي بوده كه زير پاگذاشته است .

 

مدتي من زعمر خويش مديد                                             صرف كردم به دانش توحيد

در سفر ها به مصرو شام وحجاز                                       كردم اي دوست روز وشب تك وتاز

                        سال و مه همچو دهر مي گشتم                    ده ده و شهرشهر مي گشتم

گاهي از مه چراغ مي كردم                            گاه دود چراغ مي خوردم [1]

 

در بعضي منابع آمده است كه : شيخ محمود شبستري در سفري كه به كرمان داشت همسري را انتخاب كرد و تأهل گزيد . حاصل اين پيوند فرزنداني اهل قلم و كمال بود كه به خواجگان شهرت يافتند . هر چند كه طبق گفته حافظ حسين كربلايي تبريزي در روضات الجنان از اين شاعر و عارف نقل كرده است كه مي گويد : من نه فرزندان تني و نه اولاد روحاني ( يعني مريداني ) از خود دارم .[2]

گويا اين عارف براي پيوند هاي خانگي و قومي هيچ ارزش معنوي قائل نبود ه است  .

نسب چِبْوَد تناسب را طلب كن                               به حق روي آور و ترك نسب كن

به  بحر نيستي هر كو فروشد                                      در فلا انساب  نقد وقت  او شد

هر آن نسبت كه پيد ا شد به شهوت                                 ندارد حاصلي جز كبر و  نخوت

اگر  شهوت نبودي  در ميانه                                       نسبها  جمله مي گشتي  فسانه [3]

 

آثار شيخ محمود شبستري

از آثار منظوم اين شاعر گلشن راز و سعادت نامه مي باشد كه در برابر آثار منثور او شهرت و در جه اعتباري بالاتري دارند و آثار منثور شامل حق اليقين في معرفة رب العالمين  و مرأ ة المحققين و در آخر شاهد يا شاهد نامه مي باشد.

همه آثار شعري شبستري نشان دهنده استعداد ي بي بديلي براي درك مسائل نظري همراه با مهارتي در تركيب يا همنها كردن معضلات پيچيده تفكر خداشناختي و عرفان اسلامي است .

گلشن راز همانند ترجمان الاشواق  ابن عربي يا لمعات عراقي به صورت يك رشته لوايح يا بارقه هاي زود گذر از الهامات نيمه مجرد ؛ تصنيف شده است . [4]

 

توصيف عشق از ديدگاه شيخ محمود شبستري

عشق هم چه از حيث لفظ و چه از حيث معني قبلا ً در بين متصوفه زياد مورد توجه نبوده زيرا : آنان در تمام اقوال و اعمال پيرو پيغمبر و ائمه دين بوده اند وعشق در احاديث و آثار زياد مورد بحث نبوده وحتّي شيخ احمد احسائي در شرح زيارت جامعه مي گويد : (( آنقدر پيغمبر و ائمه معصومين از موضوع عشق نفرت داشته اند كه لفظ عشق هم برزبان آنان جاري نشده ودر احاديث اين كلمه وارد نگرديده و در قرآن هم لفظ عشق نيامده همچنين  در سوره  يوسف جائي كه از شدّت محبّت زن عزيزمصر ( زليخا ) ؛ يوسف سخن به ميان آمده با اينكه كاملا ً محل ّ استعمال اين كلمه بوده آن را استعمال نفرموده و به عنوان (( قد شفقها حبا ً )) شدّت محبّت زليخا را بيان كرده است . [5]

 

 

مبادي تصوف

شيخ محمود شبستري تصوف را اين گونه نقل كرده است . در ابتدا علوم صوفيه عبارت بوده است از فرائض و سنتها و علوم مربوط به مكاشفه و خواطر قلب امّا با گذشت زمان علوم عقليه و حكمت و كلام هم به آن اضافه شد .

طبق گفته شيخ محمود در گلشن راز تصوف در قرن دوّم كه اوايل ظهور تصوف بوده است ؛ توجه مفرط به زهد وعبادت بر طبق نواهي شريعت اسلام بوده است . امّا به دليل آنكه فقها كمتر به تصفيه ي باطن مي پرداختند و بيشتر بر مسائل فقهي و فرائض و سنن متمركز مي بودند موضوعات تصوف در قرن دوّم  از قبيل ورع ؛ مراقبه ؛ توكّل ؛ صبر ؛ شكر ؛ محاسبه و مجاهده اخلاص و محبّت و معرفت تنها به دست صوفيان رعايت مي شد و بعد از مدّتي پيشوايان نيز گزينه اي را از بين اين سر فصلها انتخاب مي كردند و از راه سير و سلوك درآن مسيري به حقيقت آن پي مي بردند .مثلاً شبلي پيشواي اهل مراقبه ؛ جنيد اهل توحيد و سري سقطي اهل ورع بودند .

 

 

مفهوم تفكر در آثار شبستري

شيخ محمود شبستري متعلق به صوفيان ايراني كه پس از روميان مي زيستند ودر محيطي آكنده از فلسفه ي ابن عربي به اوج شهرت رسيد .او اعتبار عقل محض را به عنوان وسيله اي براي كسب معرفت مردود مي شمارد و توجه خاصش به تفكّر از نخستين بيت گلشن راز مشهود است :

به نام آنكه جان را فكرت آموخت                             چراغ دل زنور جان برافروخت

امروز اين بيت دعاي شايعي است كه نويسندگان ايراني مقا لات يا سخنرانيهاي خود را درباره ي اسلام يا تصوّف با آن آغاز مي كنند . و از لحاظي در بخش حمد و ثناي خداوند در آثار ادبي معاصر جايگزين بسم الله الرحمن الرحيم عربي مي شود .در چند بيت بعدي در گلشن راز تعريف مهم ديگري از تفكر عرضه مي كند :

تفكر رفتن از باطل سوي حق                                 به جز واندر بديدن كلّ مطلق

تفكر نزد شبستري ماهيتا ً با تعريف معمول آن به كلّي متفاوت است . مراد از تفكّر كشف است ؛ يعني درك شهودي مستقيم از حقيقت در مقابل استدلال كه عبارت از فرايندي فكري است .كه به كمك آن شخص سعي مي كند بر اساس چيزي معلوم به چيزي نامعلوم برسد . [6] تفكر يعني زمان عرفاني ( وقت ) خاصي كه عارف در آن چنان در چيزي غرقه مي شود كه فعاليّت حواس ظاهري او متوقف و وجود باطني وي تماماً بر آن چيز متمركز مي شود .اين  بيت شبستري در اين مورد ؛ ابيات جاودانه بليك را به ذهن مي آورد :

عالمي را در دانه شني ديدن

و آسماني را در گلي وحشي

بي كرانگي را دكف دست خود داشتن

و ابديّت را در فاصله ساعتي . [7]

 

كفر وايمان

بيان رسمي شبستري در باب ايمان ِ كفرحقیقی مبتی بر چندین درونمایه اصلی است که در سراسر گلشن راز توضیح داده شده است . سه مورد از آن درونمایه ها یعنی : 1)نظریه ی کفر حقیقی که حلاج آن را تشریح کرده است . 2) تطبیق معنایی اصطلاح کفر به توسط ابن عربی به قسمی که ؛ حقیقت پوشی از آن فهمیده شود .  3) سنّت کفریات در ادب فارسی و همچنین دو مورد ذیل :

4)نمادگرایی شعر فارسی که در آن اعضای بدن معشوق روحانی (خدا) مخصوصا ً رخ و زلف – صفات جلال وجمال الهی را مجسم می کنند – این صفات منشاخیالی ایمان وکفر به گونه ای که ادیان جهان آنها را تعریف کرده اند می باشد .

5)هستی شناسی متعالی نظریه وحدت وجود ؛ که در آن دین وکفر در ظلّ حمایت نامهای متضاد در میان اسما الهی که علّت آفرینش هستند ؛ باهم یکی می شوند .

ایمان وکفر حجابهایی بیش نیستند که وقتی کنار می روند معانی درونی اشان هویدا می شود و همچنین در گلشن راز عارف کامل را اجتماع ضدّین ایمان وکفر معرفی می کند:

شریعت را شعار خویش سازد                                     طریقت را دثار خویش سازد

حقیقت خود مقام ذات او دان                                 شده جامع میان کفر و ایمان[8]

 

سیری در اشعار عارفانه شیخ محمود شبستری

درمقام توکّل که از ابراهیم والاتر کسی نیست چراکه او غیر حق را ندید و شیخ شبستری توکّل ابراهیم را این گونه توصیف می کند :

چون خلیل الله در نزع اوفتاد                                                         جان به عزائیل آسان می نداد

گفت واپس رو بگو با پادشا                                                       کز خلیل خويش آخر جان مخواه

حاضری گفتش که ای شاه جهان                                                    از چه می ندهی به عزائیل جان

گفت چون من گویم ایندم ترک جان                                                    پای    عزرائیل  آید  در میان

برسرآن آتش آمد جبرئیل                                                             گفت ازمن حاجتی خواه ای خلیل

من  نکردم سوی اوآندم   نگاه                                                          زانک ه بند  راهم آمد  جزاِله

چون  بپیچیدم  سرازجبریل من                                                   کی   دهم جان  را به عزرائیل  من

دردوعالم کی دهم من جان به کس                                               تا نه اوگوید سخن اینست  وبس

 

درمقام دیدار خداوند نیز شیخ محمود شبستری اشاراتی به حضرت موسی داشته که طلب مشاهده جمال ذات نموده :

(( قال رب أرنی انظر الیک قال لن ترانی و لکن انظر الی الجبل فأن استقر مکانه فسوف ترانی فلّما تجلی ربه للجبل جعله دکّا و خر موسی صعقا ً ))[9]

هر که شد جویای دیدار خدا    چون خدا آمد شود جوینده لا

گرچه آن وصلت بقا اندربقا ست  لیک اول آن بقا اندر فنا ست

سایه هاي کُه بود جویای نور   نیست گردد چون کند نورش ظهور

هالک آمد پیش وجهش هست ونیست   هستی اندر نیستی خود طرفه ایست [10]

 

 

شیخ محمود وعالم باقی

دربالای سرحضرت شیخ سعد الدین محمود شبستری مرقد و مزار بزرگی است . مولانا بهاالدین نام او چنین می گوید که وی نیز استاد شیخ بوده و باهم به زیارت بیت الله الحرام رفته اند و چنین مشهور است که مولانا سعدالدین محمود خود وصیت فرموده اند که مرا پای بهاالدین رحمه الله بگذارید . وفات مولانا بها الدین در شهور سنه سبع وثلاثین وسبعمائه در عهد سلطنت محمد خان یکی از پسران هلاگوخان بوده است .[11]

بنابرین می توان استنتاج کرد که شبستری بعد از سال 737 ق در گذشته است .

 

 

 

                                                                                                                                    پایان

 

 

 

 

 

منابع :

مجموعه آثار شيخ محمود شبستري – تهران – كتابخانه طهوري 1365

مفاتيح الاعجاز شرح گلشن راز -  به كوشش محمد برزگر خالقي و عفت كرباسي  - تهران – زوار 1370

فراسوي ايمان و كفر شيخ محمود شبستري – لئونارد لويزن – نشرمركز 1379

 

مفاتيح الاعجاز في شرح گلشن راز – شيخ محمد لاهيجي – انتشارات سعدي 1371

تناقص نماي نور وظلمت در گلشن راز شبستري – ت . ايزو تسو 

Collected poems   -  به كوشش جي . كينز – شگونهاي بي گناهي

روضات الجنان – ابن کربلایی – نشر دانشگاهی کمبریج 1956

 

 

 

 

 

 

                                                                                                شکوفه آزادگان

                                                                               [e-mail]

---

[1] مجموعه آثار شيخ محمود شبستري – تهران – كتابخانه طهوري 1365 ش 1986 م

[2] - مجموعه آثار شيخ محمود  شبستري – تهران -  كتابخانه  طهوري 1365 ش 1986 م

[3] - مفاتيح الاعجاز شرح گلشن راز -  به كوشش محمد برزگر خالقي و عفت كرباسي  - تهران – زوار 1370 ص 572

[4] - فراسوي ايمان و كفر شيخ محمود شبستري – لئونارد لويزن – نشرمركز 1379ش 475 ص 30

[5] - مفاتيح الاعجاز في شرح گلشن راز – شيخ محمد لاهيجي – انتشارات سعدي 1371 چاپ پنجم ص 51

[6] - تناقص نماي نور وظلمت در گلشن راز شبستري – ت . ايزو تسو  -  ص 303

[7] - Collected poems   -  به كوشش جي . كينز – شگونهاي بي گناهي - ص 431

[8] -گلشن راز ص 81

[9] - آیه 140 سوره اعراف

[10] - مفاتیح الاعجاز شرح گلشن راز – شیخ محمد لاهیجی – انتشارات سعدی - 1371

[11] - روضات الجنان – ابن کربلایی – نشر دانشگاهی کمبریج 1956 ص 91